Naast een esthetische of functionele waarde kan de tuin ook een therapeutische waarde hebben. Tuintherapeuten gaan bij de vormgeving van een tuin vooral uit van de belevingswaarde en de emotionele betrokkenheid van de tuingebruiker bij zijn of haar tuin. De tuin kan onvoorwaardelijke liefde geven, structuur aanbrengen in mensenlevens en een bijdrage leveren aan ontwikkelings- en veranderingsprocessen bij het kind of de volwassene. Nicole Miedema (1971), is behalve voorzitter van de beroepsvereniging Nederlandse Vereniging Creatief Therapeuten (NVKT) ook 'creatief therapeute tuin' bij het Jeugddorp De Glind in Barneveld. De Glind is een residentiële instelling waar kinderen die door verschillende oorzaken niet thuis kunnen wonen in gezinshuizen inwonen. Onderdeel van de behandeling van die kinderen is de tuintherapie. Kinderen met bijvoorbeeld emotionele problemen of ADHD komen via een orthopedagoog terecht bij een therapeut, die op basis van de diagnose een werkplan maakt voor de individuele begeleiding van een kind. Miedema: "We kunnen bijvoorbeeld een kind met ADHD dat een achterstand heeft opgelopen door gebrek aan rust door middel van tuinieren weer laten beleven dat er orde en structuur is in de natuur en de tuin, waardoor ze ook over zichzelf weer controle gaan ervaren. Voor sommige kinderen kan dat plekje in de tuin ook heel belangrijk zijn als eigen plek, een soort vrijplaats die van henzelf is, los van alle problemen die in de omgeving van zo'n kind spelen. Zij zien de tuin als een mythische plaats waar je dingen kunt maken, waar je kunt verzorgen, waar ze een stuk van hun liefde of agressie in kunnen leggen, maar ook als een plek om te schuilen. Het is een veilige plek waar ze kunnen toekomen aan moeilijke gevoelens of conflicten die ze in zichzelf ervaren."

Het uitgangspunt bij tuintherapie, die ook geschikt is voor volwassenen, is tweeledig. Enerzijds wordt er uitgegaan van de beleving van de tuin. Daarnaast wordt er gekeken naar de manieren waarop je er therapeutisch in zou kunnen werken. Miedema: "Bij de beleving van planten kijk je naar de vorm en structuur van planten. Een fijn blad roept andere gevoelens bij je op dan een heel stevig blad. Maar je hebt ook heel bijzonder planten met bijzondere eigenschappen of groeivormen, denk bijvoorbeeld maar aan de scharnierplant. Mensen kunnen zich identificeren met de kracht die een bepaalde plant uitstraalt, maar ook met de fragiliteit van planten. Ik heb bijvoorbeeld zelf in een therapietuin een soort ziekenhuisje ingericht voor zielige, zieke planten die extra zorg nodig hebben. De manier waarop je tuiniert, de orde die je daarin aanbrengt en de planten die je kiest, zeggen iets over jouzelf. Neem nou een bonsai, als je daarmee bezig bent, dan ben je supergecontroleerd en bijna sadistisch met de natuur bezig, gelijktijdig vraagt het kweken van zo'n kunstvorm heel veel liefde; je besteedt er immers heel veel tijd en aandacht aan."

De tuintherapeut zal voor therapeutische doeleinden een mooie tuin inrichten, maar ook veel ruimte houden voor de eigen behoeftes van de cliënt. Miedema: "Een tuin waarin therapeutisch gewerkt kan worden heeft een omheining die als duidelijke begrenzing dient. Binnen die beschutting is er gewoon een stuk mooie tuin, er staat een kasje en daarnaast zijn er allerlei plekken ingericht waarin je op verschillende manieren kunt werken. Je kunt bijvoorbeeld kiezen voor een beschutte of een open plek om te werken. Sommige mensen willen heel graag gezien worden, die willen het liefst een grote berg in hun tuin waar ze bovenop kunnen gaan staan, andere mensen willen weer de beschutting om zich heen voelen. Er zijn ook mensen die niet willen snoeien, andere cliënten zijn daar weer dol op. Al deze wensen bekijken we en nemen we mee in de therapie."

"Tuinieren vraagt om voortdurend afscheid nemen. Planten sterven af of gaan dood. Er zijn heel veel gelijkenissen te trekken tussen het dagelijks leven en het dynamische proces in de tuin. Door in de realiteit in een tuin bezig te zijn met deze processen kun je grip krijgen op bepaalde complexe gebieden in je leven. In een tuin en ook in het leven kun je leren dat je los moet laten, maar soms ook moet ingrijpen. We maken vaak gebruik van zulke metaforen over de tuin om dit soort dingen in te zien of uit te leggen. Niet direct door erover te praten, maar door het te ervaren. Als je aan het tuinieren bent dan ben je actief aan het ingrijpen in de natuur, waardoor er een magisch vormgevingsproces ontstaat. De tuin is dus ook wel min of meer leesbaar. Je kunt vaak iets waarnemen over de mens door de manier waarop hij met zijn tuin omgaat te observeren. Ik heb bijvoorbeeld te maken gehad met kinderen die alleen voor cactussen kozen, waarmee ze benadrukten dat ze niemand dichterbij wilden laten komen. Er zijn mensen die ieder stukje onkruid of elke aangewaaide bloem elimineren. Dat zijn vaak mensen die weinig invloed van buitenaf kunnen of durven toelaten."

Miedema vindt een tuin alleen maar een tuin op het moment dat een mens daar persoonlijk vorm aan geeft; als er een interactie plaats vindt tussen de mens en de natuur. "Als je een hovenier of tuinarchitect laat komen, dan vind ik dat er al gauw sprake is van een Ikeatuin. Ik vind daarin de tijdgeest naar voren komen. Mensen creëren dan geen persoonlijke omgeving meer, maar laten zich op dat moment een omgeving aanmeten. Vergelijk het met een schilderij zelf maken of kopen. Als tuintherapeut vind ik het toch het mooiste als je eigen uniciteit in de tuin naar voren komt. Ik zie de tuin dan als een kunstwerk, als een vormgegeven uitdrukking van wie je zelf bent. Ik vind het logisch dat er deskundigen ingeroepen worden bij het maken van een tuin, maar die deskundigen zouden dan wel uit moeten gaan van de belevingswereld en de wensen van de cliënt. Wat wil die in de tuin gaan doen, en in welke omgeving voelt die persoon zich prettig. Tuinarchitecten en -ontwerpers kunnen volgens mij op deze wijze wel degelijk steun bieden. Maar het huidige uitgangspunt van tuinarchitecten is met name de vorm, de tuin die gemaakt wordt moet vooral aan esthetische doeleinden voldoen. Ik vind dat op dat moment het persoonlijke element of de beleving van een tuin te veel uit het oog verloren raakt."

Volgens Miedema zou een wederzijdse kennisuitwisseling tussen tuinarchitecten en tuintherapeuten tot meerwaarde kunnen leiden. "Mensen kijken vaak automatisch naar de functionaliteit van een tuin. Ik vind het van essentieel belang dat je gevoel hebt voor de bijzondere dingen in je omgeving. Een tuinarchitect heeft daarentegen veel meer know-how voor wat betreft sec de stijl of vormgeving, daar zouden de tuintherapeuten nog veel van kunnen leren. Wij zijn methodisch geschoold als therapeut en tuinder. Niet alleen vakkennis is belangrijk, maar je moet jezelf ook goed kennen, waarom ga je als tuininrichter op bepaalde manieren om met vormgeving of plantenkeuze. En durf je ook de emotionele betrokkenheid aan als je een tuin inricht. Die betrokkenheid kan voor sommige mensen heel bedreigend zijn om te voelen, die beginnen daar maar liever niet aan."

Verstand en gevoel kunnen elkaar ontmoeten en zelfs samengaan. Miedema: "De thematuin van de Botanische tuin van de universiteit van Utrecht is daar een goed voorbeeld van. Bij deze tuin is ook uitgegaan van de beleving van de tuin. Je hebt daar bijvoorbeeld een hoek met planten die allemaal geluiden maken, of een hoekje met planten die lekker ruiken, planten die lekker voelen. De zintuiglijke beleving speelt hierbij weer een rol, tuintherapeuten vinden dat erg belangrijk."

"Wat ik de mooiste tuin vind? Ik wil een onderscheid maken tussen een lievelingstuin en de mooiste tuin. Een lievelingstuin is die tuin waar je hart ligt. Die ligt in mijn eigen tuin. De mooiste therapeutische tuin die ik gezien heb vind ik de Japanse tuin van Park Clingendael in Den Haag. Ik zie in deze tuin een mystieke, symbolische vormgeving. De kunst en de kunde die erin weerspiegeld zijn vind ik erg mooi."

Cécile van der Heijden

Meer informatie over tuintherapie kon u vinden op: www.tuintherapie.myweb.nl te zijn met deze processen kun je grip krijgen op bepaalde complexe gebieden